سخن روز

مسائل این چنینی از دو بعد قابل بررسی هستند،اول بعد حقوقی و دوم بعد سیاسی(بدون این که این تقدم و تاخر در ذکر این دو بعد به معنای اهمیت بیشتر یکی بر دیگری باشد.)به عقیده شما،اگر دولت جدید بخواهد در این زمینه با دنیا به توافق برسد،باید سعی در حل اختلافات سیاسی با طرفین تاثیر گذار در این جریان داشته باشد،یا اعتمادسازی حقوقی و سعی در جلب نظر آژانس در این مورد کافی می نماید؟

باید توجه داشته باشید که سیاست خارجی کشورها در واقع معجونی از مولفه های متفاوت است که در مباحث آکادمیک در سه سطح زیرملی،ملی و فرا ملی بررسی می شود و در هریک از این سطوح مولفه های گوناگون سیاسی و حقوقی دخالت دارند.در بحث مسئله هسته ای ایران نیز نمی توان یک شکاف قطعی بین ابعاد حقوقی و سیاسی آن قائل شد،قطعا تجربه سه سال ونیم گذشته نشان داده مسئولین جمهوری اسلامی ایران برای پیشبرد اهداف خود یک مجموعه از اصول غیر قابل خدشه در نظر گرفته اندو این اصول عملا باعث می شود،زمینه های تقابل بین ایران و کشورهای دیگر و آژانس در بحث هسته ای شکل بگیرد.از این زاویه می توان زمینه های ظهور برخی تنش ها را در روابط خارجی ایران پیش بینی کرد.در عین حال ازآنجا که انعطاف پذیری یکی از رژیمهای مسلط بر رفتار خارجی ایران بوده و هست . به طور منطقی مساله تن دادن به جریان حل و فصل اختلاف از طریق دیپلماسی مطرح می شود. بر این اساس در پاسخ به سوال اول هم بحث توافق و هم بحث اعتمادسازی مطرح می شود .در این جریان باید نظر آژانس تا حد امکان تامین گردد،اگرچه به اعتراف مسئولین آژانس گامهای ایران در جهت جلب اعتماد این نهاد بین المللی،بسیار بلند از تعهدات اتخاذ شده در چارچوب توافقات است.

پس ایران برای رسیدن به یک توافق پایدار باغرب درمورد این پرونده نیازمند حل سایر اختلافات خود با آنها می باشد .

بله،تقریبا می توان گفت که پس از توافق سعدآباد بحث به طور کلی سیاسی شده و پرونده به طور کامل به یک پرونده سیاسی بدل شده. در حقیقت از منظر حقوقی برگ های برنده زیادی در دست ایران است اما در این مقطع تاریخی آمریکاییها می خواهند با مانور روی این پرونده اختلافات خود را با ایران پس از دو دهه تنش به طریقی حل نماید. و در حقیقت آژانس و اروپا چهره بیرونی این فضای تعارض آمیز هستند که آمریکا بر علیه ایران ایجاد نموده است.در توضیح این مطلب باید اشاره شود که آمریکاییها برای حل بحث اشاعه هسته ای بعد از یازده سپتامبر،به طور کلی سه شیوه را در پیش گرفته اند. شیوه اول بحث« regimechange » یا تغییر رژیم است که در مورد عراق اعمال شد. شیوه دوم بهره گیری از دیپلماسیست که در مورد کره شمالی اعلام شد. شیوه سوم بهره گیری از سازمانهای بین المللی که در مورد ایران اعمال می شود.

سکانداران جدید عرصه سیاست خارجی ایران سعی دارند با به چالش کشیدن غرب در مسائل مختلف و همچنین با دست زدن به یک یارگیری در بین کشورهای کوچک،یک بازی پایاپای وبلکه تهاجمی را در مقابل غرب بوجود آورند،؛شما تا چه حد با این عقیده موافق هستید و به نظر شما چنین حرکتی تا چه حد موجد پیروزی برای دستگاه دیپلماسی جدید ایران خواهد بود؟

باید توجه داشته باشیم ،تاریخ ثابت کرده در مقابل قدرت های توسعه طلب هرچه بیشتر امتیاز دهیم،زمینه های توسعه طلبی در آنها را بیشتر تحریک کرده ایم و نمونه های زیادی در این مورد وجود دارد.اگر جریان گرایش مسئولین ایران به توافق با آژانس و دولتهای اروپایی به سمت اعطای امتیازهای افراطی کشیده شود،نتیجه آن تشدید سیاستهای آمریکا وتقویت توسعه طلبی آنها در ارتباط با منافع ملی ایران خواهد بود،؛اما پیچیدگی کار در تشخیص مرز امتیاز دهی با توافق است.در این زمینه بحث، پیچیدگی خاصی پیدا می کند و درواقع هنر سکانداران سیاست خارجی در این است که این مرز را بشناسند و نه از توافق صرف نظر نمایند ونه در دام امتیازدهی بیافتند.

ااقدامات تبلیغاتی دولت درداخل به نوعی مساله هسته ای را با غرور ملی آحاد جامعه عجین کرده است،به نظرمی رسد چنین اقدامی دستگاه دیپلماسی را برای رسیدن به یک توافق با غرب که متضمن منافع ملی ما باشد ،محدود می کند شما چه راهکاری را برای برون رفت از این مشکل پیشنهاد می کنید؟

مساله تاکید بر ضرورت دستیابی به انرژی هسته ای به عنوان بخشی از منافع ملی و غرور کشور امریست که غربیها هم به آن اعتراف دارند.افرادی مثل آلبرایت وزیر خارجه پیشین آمریکا معتفدند که اساسا مسئله هسته ای به یک زمینه های ائتلاف بین ایرانیان بدل گشته به طوریکه طیف بندی های سیاسی تاثیری در این زمینه ندارند و به تعبیر خود آنها این به بخشی از ا و غرور ملی کشور تبدیل شده و در واقع به نوعی زنگ خطر را برای آمریکا به صدا درآورده است .در واقع حوزه های ابهام آلود در مورد برخورد نظامی با ایران همین جا معنا پیدا می کند،که در صورت اراده آمریکا مبنی بر حمله نظامی به ایران واکنش ایرانیان مقیم آمریکا چه خواهد بود و آیا آن شکاف فرهنگی سیاسی که در ایران شکل گرفته در این زمینه کارگشا خواهد بود یا نه؟این اصل مهم باعث شده آمریکاییها کماکان در برخورد نظامی با ایران تردید داشته باشند.

فکر نمی کنید با توجه به حساسیتی که به واسطه تبلیغات تلویزیون و رسانه ها در داخل ایجاد شده و اهمیت فوق العاده ای که آحاد جامعه به این مساله می دهند،دست تصمیم گیران عرصه دیپلماسی ایران در رسیدن به یک توافق با غرب بسته شود؟

این بحث مختص امروز نیست،چنین بحثی از همان اولین جلسه که وزاری خارجه کشورهای اروپایی به ایران آمدند آغاز شد و این نتیجه فرهنگ انقلابی حاکم بر کشور است.اما مساله مهم در این زمینه،میزان اعتماد مردم به مسئولان سیاسی کشور است.به طور منطقی اگر این اعتماد وجود داشته باشد حق اولویت گذاری در منافع ملی به آنها داده خواهد شد.مهمترین و حیاتی ترین منفعت ملی برای هرکشور بقا می باشد و سایر منافع ملی در سایه بقا و حیات است که می تواند هویت و معنا پیدا کند. به طور منطقی اگر در جریان این چالش مسئولین سیاسی به این نتیجه برسند که راهی غیر از اعطای یک سری امتیازات وجود ندارد و مجبور شوند به رغم شعارهایشان برای حفظ منافع والاتر امتیاز بدهند .به شرط این که مردم به مسئولین سیاسی کشور اعتماد داشته باشند.چالش جدی در جامعه به وجود نخواهد آمد.

اعلام خبر ورود ایران به باشگاه هسته ای از آن جا که توسط دولتمردان ایران و نه آژانس صورت گرفت تداعی گر این مطلب است که آژانس نظارت کافی بر فعالیتهای هسته ای ایران ندارد،جنابعالی آثار این ورود راچه در بعد سیاسی و چه در بعد حقوقی چگونه ارزیابی می کنید.

در مورد تحول اخیری که با ورود ایران به جمع دارندگان تکنولوژی چرخه سوخت رخ داد.باید گفت که یک اتفاق بسیار مهم افتاده ، در حقیقت نفس این اتفاق بیانگر وجود زیرساخت های تکنولوژیک،در بحث انرژی هسته ای می باشد،اما این که این حادثه خارج از نظارت آژانس بوده یا نه؟من فکر می کنم در این زمینه باید بیشتر کسانی پاسخگو باشند که به ابعاد فنی حوزه نظارت آژانس آگاه باشند.اما آنچه مسلم است این که دستیابی ایران به توانمندی مسالمت آمیز هسته ای بر اساس" NPT "یک حق مشروع،معقول و قانونیست .

در نهایت چه چشم اندازی را برای آینده پیش بینی می کنید و چه راهکاری را  برای وارد شدن به یک بازی برنده-برنده در این مورد سراغ دارید.

به طور کلی در جریانهای سیال سیاسی ،پیش بینی بسیار مشکل است ،هرچقدر جریان سیال تر و عوامل دخیل در آن متنوع تر و پیچیده تر باشد،قطعا پیچیدگی های این چالش افزایش پیدا می کند.در باره مساله هسته ای ایران وتنشی که بین ایران و آمریکا و آژانس وجود دارد،نمی توان پیش بینی را انجام داد.سناریوها گوناگون است،امکان دارد که آمریکا به رغم همه امتیازات مثبتی که ایران از آژانس گرفته در نهایت بر اساس آن مشی توسعه طلبانه و رسالتی که نو محافظه کاران برای خود قائل هستند،در نهایت راهکار متصور را در قالب برنامه نظامی جستجو کند و از سوی دیگر امکان دارد طرفین به سمت توافق پیش بروند.

 باید توجه داشت که از زاویه ایران به نظر می رسد که راه حل و فصل،از طریق مذاکره است و لی در مورد آمریکا بحث عقلانیت«rationality» اهمیت زیادی دارد. اما در بحث بازدارندگی وبحث تنش های سیاسی همواره باید مفهوم عقلانیت  و محاسبه سود و زیان در نظر گرفته شود.اگر رهبران آمریکا از چارچوب محاسبه هزینه و فایده خارج شوند و حاضر شوند که هر بهایی را برای برخورد نظامی با ایران بپردازند،صحنه تنش به یک صحنه بسیار غیر قابل پیش بینی تبدیل خواهد شد و به طور منطقی دامنه این بحران در بین آمریکا و ایران خلاصه نمی شود کما این که تجزبه یازده سپتامبر نشان داد که حرکتهای تاکتیکی می تواند پیامدهای استراتژیکی خیلی بزرگی در پی داشته باشد ،به عنوان مثال در یازده سپتامبر دو ساختمان فرو ریخت ولی پیامد آن توانست در صحنه جهانی تاثیر گذار باشد.

ایمان مرکبی     نشریه نسل من